Chiếc đài (radio) là nguồn tin tức, âm nhạc và giải trí chính của gia đình Việt Nam suốt nửa sau thế kỷ 20, trước khi tivi phổ biến. Ở nông thôn và nhiều khu phố, nhà nào có đài thì cả xóm sang nghe: nghe tin, nghe ca nhạc, nghe kể chuyện, nghe tường thuật bóng đá, nghe sân khấu truyền thanh. Những giờ nghe đài buổi tối, cả nhà ngồi quanh chiếc hộp nhỏ, là ký ức chung của nhiều thế hệ.
Từ đài bóng đèn tới đài bán dẫn
| Loại đài | Đặc điểm | Thời kỳ phổ biến |
|---|---|---|
| Loa truyền thanh trong nhà ("đài cục") | Nối dây với trạm phát thanh địa phương, chỉ chỉnh to nhỏ | Miền Bắc thời bao cấp |
| Đài bóng đèn điện tử | To, nặng, cắm điện, phải chờ nóng máy | Giữa thế kỷ 20 |
| Đài bán dẫn (transistor) | Nhỏ, chạy pin, mang đi được | Phổ biến từ thập niên 1960–1970 |
| Đài cát-xét (radio cassette) | Vừa nghe đài vừa nghe băng | Thập niên 1980–1990 |
Đài bán dẫn là bước ngoặt: không cần điện lưới, chỉ cần vài quả pin, mang ra đồng, lên nương, theo người đi xa. Nhiều người nông dân treo chiếc đài nhỏ trên cành cây khi làm ruộng. Pin hết thì phơi nắng cho "hồi" thêm chút ít — một mẹo dân gian nửa đùa nửa thật.
Đài Tiếng nói Việt Nam và những chương trình quen
Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) phát buổi đầu tiên ngày 7 tháng 9 năm 1945 tại Hà Nội. Trải qua nhiều chục năm, đài trở thành người bạn quen của mọi gia đình. Những chương trình được nhiều người nhớ:
- Bản tin thời sự buổi sáng và buổi tối, mở đầu bằng nhạc hiệu quen thuộc.
- Đọc truyện đêm khuya: chương trình đọc truyện ngắn, tiểu thuyết vào đêm muộn, giọng đọc trầm ấm đã ru ngủ bao người.
- Chương trình thiếu nhi: kể chuyện, ca nhạc, câu đố cho trẻ em.
- Sân khấu truyền thanh: kịch nói, chèo, cải lương phát qua sóng.
- Tường thuật thể thao: giọng bình luận viên tường thuật bóng đá khiến cả xóm hồi hộp.
- Ca nhạc theo yêu cầu, nhắn tin: nơi người nghe gửi lời chúc, tìm người thân.
Nghe đài cả xóm
Ở làng quê thập niên 1960–1980, chiếc đài là tài sản hiếm. Nhà có đài thường đặt nó trên bàn thờ, nóc tủ, bọc khăn ren. Buổi tối, hàng xóm sang ngồi nghe, trẻ con ngồi dưới chiếu, người lớn ngồi ghế. Chủ nhà điều khiển núm dò sóng, cả xóm im lặng khi có tin quan trọng hay khi tới đoạn hay của một vở kịch truyền thanh. Nghe đài vì thế vừa là giải trí vừa là sinh hoạt cộng đồng.
Ở miền Nam, radio phổ biến hơn ở thành thị từ giữa thế kỷ 20, gắn với tân nhạc, cải lương, vọng cổ phát trên sóng. Tiếng radio từ quán cà phê, tiệm tạp hoá là âm thanh quen của đường phố Sài Gòn.
Dò sóng: một kỹ năng
Đài xưa phải dò sóng bằng tay: vặn núm từ từ, nghe tiếng rè rè lẫn tiếng người, dừng đúng chỗ tiếng rõ nhất. Đài có nhiều băng sóng (sóng trung, sóng ngắn), mỗi băng bắt được những đài khác nhau, ban đêm sóng xa hơn ban ngày. Người nghe đài lâu năm thuộc vị trí kim của từng đài, có khi dán mẩu giấy đánh dấu. Ăng-ten rút được kéo dài, xoay hướng, có nhà nối thêm dây điện ra cửa sổ để bắt sóng tốt hơn.
Đài và giấc ngủ
Rất nhiều người lớn lên với thói quen nghe đài trước khi ngủ: đặt chiếc đài nhỏ cạnh gối, vặn nhỏ, nghe đọc truyện rồi ngủ thiếp đi, sáng ra đài vẫn kêu rè vì hết giờ phát. Người già ở nông thôn đến nay vẫn giữ thói quen này. Một số nghiên cứu về giấc ngủ cho rằng âm thanh đều đều, nhẹ nhàng có thể giúp một số người dễ ngủ — có lẽ vì vậy mà chương trình đọc truyện đêm khuya được yêu thích đến thế.
Khi tivi và điện thoại đến
Từ thập niên 1990, tivi dần thay đài trong vai trò giải trí chính của gia đình, rồi điện thoại thông minh thay cả hai. Nhưng radio không biến mất: phát thanh giao thông trên ô tô, podcast, các kênh phát thanh trực tuyến là hậu duệ của chiếc đài xưa. Những chương trình đọc truyện, kể chuyện vẫn có người nghe đều đặn, nay qua ứng dụng và trang mạng của đài.
Góc nhìn hôm nay
Chiếc đài cũ của ông bà nếu còn chạy là món đồ đáng giữ. Một buổi tối, tắt tivi, bật đài nghe một chương trình đọc truyện cùng con, có thể khiến trẻ ngạc nhiên vì một câu chuyện không có hình mà vẫn cuốn hút. Nghe bằng tai buộc trí tưởng tượng làm việc — điều mà ông bà ngày xưa có mỗi tối, và trẻ con hôm nay đôi khi thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Đài Tiếng nói Việt Nam phát sóng lần đầu khi nào?
Đài Tiếng nói Việt Nam phát buổi đầu tiên ngày 7 tháng 9 năm 1945 tại Hà Nội.
Đài bán dẫn là gì?
Đài bán dẫn là radio dùng transistor thay bóng đèn điện tử, nhỏ gọn, chạy pin, mang đi được. Nó phổ biến ở Việt Nam từ thập niên 1960–1970.
Vì sao nghe đài ban đêm bắt được nhiều đài hơn?
Ban đêm, tầng điện ly trong khí quyển phản xạ sóng vô tuyến tốt hơn, nên sóng trung và sóng ngắn đi xa hơn, bắt được cả đài ở xa.
Đọc truyện đêm khuya là chương trình gì?
Đọc truyện đêm khuya là chương trình của Đài Tiếng nói Việt Nam đọc truyện ngắn, tiểu thuyết vào đêm muộn, được nhiều thế hệ thính giả yêu thích.
Đài cục là gì?
Đài cục là loa truyền thanh nhỏ trong nhà nối dây với trạm phát thanh địa phương thời bao cấp, chỉ có núm chỉnh âm lượng, không dò được đài.