Băng video VHS là hộp băng từ lớn hơn băng cassette, chứa phim và chương trình truyền hình, phát bằng đầu video nối với tivi. Ở Việt Nam, từ cuối thập niên 1980 tới cuối thập niên 1990, đầu video và tiệm cho thuê băng mở ra cả một thế giới giải trí mới: xem phim Hồng Kông, phim Mỹ, ca nhạc, hài kịch tại nhà, xem bao nhiêu lần tuỳ ý. Tiệm cho thuê băng ở đầu ngõ là nơi thanh niên, gia đình tụ tập chọn phim mỗi cuối tuần.
VHS: định dạng chiến thắng
VHS (Video Home System) do hãng JVC (Nhật Bản) giới thiệu năm 1976, cạnh tranh với định dạng Betamax của Sony trong cái gọi là "cuộc chiến định dạng video". VHS thắng thế nhờ thời lượng ghi dài hơn và được nhiều hãng hỗ trợ, trở thành chuẩn băng video gia đình phổ biến nhất thế giới trong thập niên 1980–1990. Ở Việt Nam, đầu video thường là hàng Nhật (National, Sony, JVC, Sharp) do người đi nước ngoài mang về hoặc nhập qua đường buôn bán.
| Món đồ | Ghi chú |
|---|---|
| Đầu video VHS | Nối với tivi, có nút tua, dừng, ghi |
| Băng VHS | Hộp nhựa đen, nhãn dán tay ghi tên phim |
| Máy quay video gia đình | Quay đám cưới, sinh nhật — đồ của nhà khá giả hoặc thợ quay chuyên nghiệp |
| Đầu VCD, DVD | Thay thế VHS từ cuối thập niên 1990 |
Tiệm cho thuê băng
Tiệm cho thuê băng thường là một gian nhà với kệ xếp kín băng, bìa giấy in hoặc vẽ tên phim. Khách chọn băng, chủ tiệm ghi sổ, đặt cọc, thuê theo ngày. Phim Hồng Kông nhiều tập (võ hiệp, cảnh sát, gia đình) được thuê nhiều nhất, khách thuê từng bộ hàng chục băng. Phim Mỹ hành động, phim hài, phim hoạt hình, ca nhạc, hài kịch cũng rất được ưa chuộng.
Chủ tiệm thường "tư vấn" phim hay, giữ băng mới cho khách quen. Băng hay bị kẹt, nhiễu, sọc ngang vì sang chép nhiều lần; nhiều băng có tiếng thuyết minh của một người đọc lồng tiếng cho cả nam lẫn nữ — giọng thuyết minh ấy trở thành "giọng của tuổi thơ" với nhiều người.
Những thao tác với băng video
- Tua lại băng: xem xong phải tua về đầu trước khi trả, không tua bị chủ tiệm nhắc.
- Chỉnh "tracking": hình nhiễu sọc ngang thì vặn nút chỉnh cho rõ.
- Đầu kẹt băng: băng bị cuốn vào đầu video, phải tháo nắp gỡ.
- Lau đầu từ: dùng băng lau đầu hoặc bông tẩm cồn khi hình mờ.
- Ghi chương trình tivi: hẹn giờ ghi phim, ca nhạc phát lúc khuya.
Xem video tập thể: "video quán"
Ở nhiều thị trấn, làng quê đầu thập niên 1990, có những "quán video" hay "điểm chiếu video": một căn phòng với tivi to, đầu video, vài hàng ghế, bán vé cho khách vào xem phim. Đây là bước chuyển giữa chiếu bóng lưu động và xem phim tại nhà. Quán video thu hút thanh niên, nhất là với phim võ thuật Hồng Kông. Một số điểm chiếu không được quản lý chặt, chiếu cả nội dung không phù hợp, nên chính quyền từng nhiều lần chấn chỉnh.
Video đám cưới và phim gia đình
Từ thập niên 1990, quay video đám cưới trở thành dịch vụ phổ biến. Thợ quay vác máy quay to trên vai, đèn chiếu sáng chói, quay từ lễ ăn hỏi tới tiệc cưới, dựng thành băng có nhạc nền, chữ chạy. Nhiều gia đình giữ những cuộn băng đám cưới, đầy tháng, sinh nhật — tư liệu quý về gia đình và về đời sống thời ấy.
Khi đĩa thay băng
Cuối thập niên 1990, đĩa VCD rồi DVD rẻ, gọn, không cần tua, nhanh chóng thay thế băng VHS. Tiệm cho thuê băng chuyển sang cho thuê đĩa, rồi dần đóng cửa khi internet và dịch vụ xem phim trực tuyến phổ biến. Đầu video bị cất xó, băng VHS phủ bụi trong thùng các-tông.
Góc nhìn hôm nay: số hoá băng gia đình
Băng VHS xuống cấp theo thời gian: mốc, mất màu, mất tiếng, dễ đứt. Nếu nhà còn băng đám cưới, đầy tháng, sinh nhật, nên số hoá sớm: tìm đầu video còn chạy hoặc dịch vụ chuyển băng sang file số, lưu nhiều bản, ghi chú ngày tháng, sự kiện. Một buổi tối cả nhà xem lại video đám cưới bố mẹ từ ba mươi năm trước — với kiểu tóc, bộ áo dài, bài hát của thời đó — có thể là chương trình giải trí vui nhất trong năm.
Giọng thuyết minh: người lồng tiếng cho cả một thế hệ
Phim trên băng video thường không lồng tiếng đầy đủ như phim rạp mà chỉ có một người thuyết minh đọc lời thoại tiếng Việt đè lên tiếng gốc. Người thuyết minh đọc cho mọi nhân vật — đàn ông, phụ nữ, trẻ con, người già — bằng một giọng đều đều, ít cảm xúc, tiếng gốc vẫn nghe lờ mờ phía sau. Nghe thì lạ, nhưng khán giả quen tới mức một số giọng thuyết minh trở nên nổi tiếng, chỉ nghe là biết băng của hãng nào. Kiểu thuyết minh một giọng này về sau tiếp tục trên truyền hình với phim nước ngoài, và đến nay vẫn còn trong ký ức của nhiều người như một "chữ ký âm thanh" của thời băng video.
Câu hỏi thường gặp
VHS là gì?
VHS (Video Home System) là định dạng băng video gia đình do hãng JVC giới thiệu năm 1976, phổ biến nhất thế giới trong thập niên 1980–1990.
Vì sao VHS thắng Betamax?
VHS có thời lượng ghi dài hơn và được nhiều hãng sản xuất hỗ trợ, nên trở thành chuẩn phổ biến dù Betamax được cho là có chất lượng hình tốt hơn.
Vì sao phải tua lại băng trước khi trả?
Để người thuê sau có thể xem từ đầu ngay. Tiệm cho thuê băng thường yêu cầu khách tua lại băng về đầu khi trả.
Làm sao chuyển băng VHS sang file số?
Dùng đầu video còn tốt nối với thiết bị chuyển đổi video sang máy tính, hoặc thuê dịch vụ chuyển băng chuyên nghiệp. Nên làm sớm vì băng xuống cấp theo thời gian.
Quán video ngày xưa là gì?
Quán video là căn phòng có tivi và đầu video, bán vé cho khách vào xem phim, phổ biến ở thị trấn, làng quê đầu thập niên 1990.