Bỏng nổ ống: tiếng nổ bùm ở sân đình và bỏng gạo, bỏng ngô tuổi thơ

Bỏng nổ ống là cách làm bỏng gạo, bỏng ngô bằng một chiếc ống gang kín quay đều trên lửa than; khi áp suất bên trong đủ cao, người thợ mở nắp và hạt gạo, hạt ngô nở bung kèm một tiếng "bùm" lớn. Ở nông thôn và ngoại ô thập niên 1970–1990, người nổ bỏng đi khắp làng, trẻ con mang gạo, ngô nhà mình ra xếp hàng chờ nổ, bịt tai đứng xem. Đó là một trong những ký ức âm thanh và mùi vị rõ nhất của nhiều thế hệ.

Chiếc máy nổ bỏng hoạt động thế nào

Máy nổ bỏng là một ống gang hình trụ phình ở giữa, có nắp đậy bằng khoá chặt và đồng hồ đo áp suất trên những chiếc đời sau. Ống được đặt nằm ngang trên một bếp than nhỏ, có tay quay để xoay đều.

1. Người thợ đổ gạo hoặc ngô khô vào ống, đóng chặt nắp.
2. Quay ống đều tay trên lửa than vài phút để hạt nóng đều.
3. Hơi nước bên trong hạt bốc lên, áp suất trong ống tăng cao.
4. Khi đủ áp, người thợ úp miệng ống vào một bao tải dài hoặc lồng lưới, dùng thanh sắt bật khoá nắp.
5. Áp suất giảm đột ngột, nước trong hạt hoá hơi nở bung cấu trúc tinh bột — hạt nở to gấp nhiều lần, kèm tiếng nổ lớn.

Về nguyên lý, đây giống cách làm bỏng ngô (popcorn), nhưng áp dụng được cả cho gạo vì áp suất trong ống kín lớn hơn nhiều so với rang hở.

Tiếng "bùm" và đám đông trẻ con

Người nổ bỏng thường dựng đồ nghề ở sân đình, đầu ngõ, chỗ đất rộng. Tin "có người nổ bỏng" lan khắp xóm trong vài phút. Trẻ con chạy về nhà xin mẹ bơ gạo, ít ngô, có khi thêm một nắm đường hay ít mạch nha, xếp hàng chờ. Mỗi mẻ nổ có tiếng "bùm" vang cả làng, trẻ nhỏ bịt tai, trẻ lớn đứng gần để khoe gan dạ.

Người thợ thường lấy công bằng tiền ít ỏi hoặc lấy một phần gạo. Hạt bỏng nở bung trắng xoá trong bao tải, mùi thơm của gạo rang bay khắp sân.

Các loại bỏng quen thuộc

Bánh bỏng gạo kết mật là món quen của ngày Tết ở nhiều vùng Bắc Bộ: bỏng gạo trộn mật mía đun sệt, thêm lạc rang, gừng, đổ khuôn, nén chặt, cắt thành miếng chữ nhật. Có nơi gọi là kẹo bỏng.

Bỏng ngô rang chảo ở nhà

Nếu không chờ được người nổ bỏng, trẻ con thành phố có bỏng ngô rang chảo. Ngô tẻ khô cho vào chảo gang nóng, có chút mỡ hoặc cát sạch, đậy vung, lắc đều. Hạt ngô nổ lách tách dưới vung. Chỉ có một số giống ngô mới nổ tốt, vì vỏ hạt phải đủ cứng để giữ hơi nước tới khi áp suất đủ cao — ngô nếp mềm vỏ thường chỉ nứt chứ không nở to.

An toàn khi nổ bỏng

Máy nổ bỏng là thiết bị chịu áp lực. Những chiếc máy cũ, gỉ, nứt hoặc không có đồng hồ áp suất có nguy cơ nổ tung, gây thương tích nghiêm trọng. Báo chí từng đưa tin về những tai nạn như vậy. Tiếng nổ lúc mở nắp cũng có thể làm tổn thương thính giác nếu đứng quá gần, nhất là với trẻ nhỏ.

• Trẻ con nên đứng cách xa, bịt tai khi mở nắp.
• Không tự chế máy nổ bỏng ở nhà.
• Bỏng ngô, bỏng gạo hạt nhỏ dễ hóc với trẻ dưới bốn tuổi; bỏng ngô còn vỏ cứng không nên cho trẻ nhỏ ăn.

Bỏng nổ hôm nay

Người nổ bỏng dạo đã rất hiếm, nhưng vẫn còn ở một số vùng nông thôn và trong các hội chợ, lễ hội ẩm thực, nơi người ta biểu diễn nổ bỏng như một nét văn hoá cũ. Bỏng gạo, bánh bỏng mật vẫn bán ở chợ, nhất là dịp Tết.

Cũng có một chuyện thú vị: kiểu "nổ ống" này không chỉ có ở Việt Nam. Ở Hàn Quốc, Trung Quốc và nhiều nước châu Á, người bán rong với chiếc máy nổ bỏng gang và tiếng nổ lớn cũng là ký ức tuổi thơ quen thuộc. Một món đồ, nhiều nước cùng nhớ.

Góc nhìn hôm nay

Làm bánh bỏng gạo kết mật tại nhà khá dễ nếu mua sẵn bỏng gạo: đun mật mía hoặc đường với chút nước và gừng tới khi kéo sợi, trộn nhanh với bỏng và lạc rang, đổ khuôn, nén chặt, cắt khi còn ấm. Trẻ con có thể giúp phần trộn lạc và nén khuôn. Vừa làm vừa kể về tiếng "bùm" ở sân đình — đứa trẻ nào cũng sẽ hỏi: thế bố mẹ có sợ không?