Đồ chơi chợ Tết ngày xưa: tàu sắt tây, trống bỏi, mặt nạ và búp bê

Đồ chơi chợ Tết ngày xưa là những món mua một năm một lần: trống bỏi, kèn giấy, chong chóng, mặt nạ giấy bồi, tàu thuỷ sắt tây chạy bằng đèn dầu, búp bê nhựa, con giống bằng đất nung, bằng nhựa. Búp bê và gấu bông thì quý hơn nữa — với nhiều bé gái thập niên 1970–1990, một con búp bê nhựa có tóc là "giấc mơ" chỉ có khi bố mẹ đi xa về hoặc ngày Tết thật đặc biệt.

Đồ chơi chợ Tết: một năm một lần

Tàu thuỷ sắt tây: đồ chơi khoa học không ai biết

Tàu thuỷ sắt tây là món đồ chơi nhiều người miền Bắc nhớ nhất. Con tàu nhỏ dập từ sắt tây (tôn mạ thiếc), sơn màu, bên trong có một nồi hơi bé xíu nối với hai ống đồng nhỏ chạy ra đuôi tàu. Người chơi đổ nước vào ống, đặt một mẩu bấc tẩm dầu dưới nồi hơi, châm lửa, thả tàu vào chậu nước. Nước trong nồi sôi, hơi đẩy nước ra đuôi, rồi ngưng lại hút nước vào, lặp đi lặp lại rất nhanh, đẩy tàu đi kèm tiếng "bành bạch, bành bạch".

Trên thế giới, loại tàu này được gọi là "pop-pop boat", có từ đầu thế kỷ 20 và từng phổ biến ở châu Âu, Nhật Bản, Ấn Độ. Ở Việt Nam, nó được làm thủ công và bán ở chợ Tết, hàng đồ chơi phố Hàng Mã, Hàng Lược. Đó là bài học nhiệt động lực học đầu tiên mà trẻ con được chơi trước khi biết chữ "nhiệt động".

Mặt nạ giấy bồi và trống bỏi

Mặt nạ giấy bồi làm bằng cách dán nhiều lớp giấy bản, giấy báo lên khuôn đất hoặc khuôn gỗ, phơi khô, tách ra rồi vẽ màu. Mặt nạ ông địa cười toe, Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới, con hổ, con lợn là những mẫu quen. Ở Hà Nội, nghề này nay chỉ còn ít nghệ nhân giữ, chủ yếu trong khu phố cổ, và mặt nạ giấy bồi làm tay được bán nhiều nhất vào mùa Trung thu.

Trống bỏi (trống lắc) là ống tre nhỏ bịt giấy bồi hai mặt, có cán cầm, hai bên buộc hai sợi dây gắn hạt nhỏ. Xoay cán qua lại, hạt đập vào mặt trống kêu "tùng tùng". Đây là món đồ chơi cổ có mặt ở nhiều nước châu Á.

Búp bê và gấu bông: món quà hiếm

Ở miền Bắc thời bao cấp, búp bê là hàng hiếm. Những con búp bê nhựa có mắt nhắm mở được, tóc ni lông vàng, thường là hàng của các nước Đông Âu hoặc do người đi lao động, du học nước ngoài mang về. Bé gái nào có một con búp bê như thế là cả xóm sang xem. Phần lớn trẻ con có búp bê tự làm: búp bê vải nhồi bông, búp bê bằng bắp ngô (râu ngô làm tóc), búp bê bằng lõi chuối.

Gấu bông càng hiếm hơn. Đồ chơi bằng vải nhồi bông phổ biến hơn từ thập niên 1990, khi hàng Trung Quốc qua biên giới và hàng sản xuất trong nước nhiều lên. Ở miền Nam trước 1975, búp bê, gấu bông nhập khẩu có ở các cửa hàng lớn tại Sài Gòn nhưng cũng là đồ của nhà khá giả.

Búp bê tự làm: tình thương bằng tay

• Búp bê bắp ngô: lấy cả bắp ngô non, râu ngô làm tóc, bẹ ngô làm váy.
• Búp bê vải: mẹ hay bà cắt vải vụn, khâu hình người, nhồi bông gạo hoặc vải vụn, thêu mắt mũi.
• Búp bê giấy: vẽ, cắt hình người trên bìa, làm thêm bộ quần áo giấy gài vào vai.
• Búp bê lá: đan từ lá dừa, lá chuối ở miền Nam.

Nhiều người kể chiếc búp bê vải mẹ khâu đã theo họ tới tận khi lấy chồng. Đó không phải món đẹp nhất, nhưng là món duy nhất được làm riêng cho mình.

Phố đồ chơi Hà Nội

Phố Hàng Mã, Lương Văn Can, Hàng Lược ở Hà Nội là nơi bán đồ chơi truyền thống lâu đời. Mỗi dịp Tết, Trung thu, phố Hàng Mã rực rỡ đèn lồng, mặt nạ, trống ếch, tàu sắt tây. Lương Văn Can từ thập niên 1990 thành phố đồ chơi hiện đại với ô tô điều khiển, búp bê nhựa, đồ chơi điện tử. Hai phố gần nhau mà là hai thời đồ chơi.

Góc nhìn hôm nay

Đồ chơi truyền thống như tàu sắt tây, mặt nạ giấy bồi, trống bỏi vẫn còn nhưng ít người làm. Một số nghệ nhân và nhóm trẻ đã khôi phục làm đồ chơi dân gian, bán ở các phố đi bộ, hội chợ, bảo tàng. Khi mua cho con, nên chú ý: sắt tây có cạnh sắc, đèn dầu cần người lớn châm và trông; mặt nạ giấy bồi có thể dùng sơn không an toàn với trẻ nhỏ.

Còn búp bê vải tự khâu thì không cần đợi ai khôi phục — một buổi tối, ít vải vụn, kim chỉ, bông, và con ngồi bên chọn màu áo cho búp bê. Đó có thể là món đồ chơi con giữ lâu nhất.