Đi học ngày xưa của nhiều học sinh miền Bắc là chiếc cặp sách bằng vải bạt hay giả da có khoá bấm, chiếc mũ cối hoặc mũ nan che nắng, đôi dép nhựa quai hậu và bộ quần áo xanh trắng giặt đi giặt lại. Ở miền Nam là áo trắng quần xanh, nón lá hay nón kết, dép nhựa, cặp da. Mỗi món đều được dùng nhiều năm, truyền từ anh chị sang em, và mỗi món có câu chuyện riêng.
Cặp sách: từ túi vải tới cặp giả da
| Loại | Đặc điểm | Thời kỳ |
|---|---|---|
| Túi vải tự khâu | Vải cũ, quai đeo vai, không ngăn | Nông thôn, thời thiếu thốn |
| Cặp vải bạt | Vải dày màu xanh, nâu, có nắp và khoá cài | Thập niên 1970–1980 |
| Cặp giả da (cặp nhựa) | Nhựa giả da màu nâu đen, khoá bấm kim loại, quai xách tay | Thập niên 1980–1990 |
| Ba lô học sinh | Hai quai đeo vai, nhiều ngăn, in hình | Phổ biến từ thập niên 1990–2000 |
Chiếc cặp giả da khoá bấm là "biểu tượng" của học sinh thập niên 1980–1990: khoá bấm kêu "tách", quai xách hay đứt phải khâu lại, góc cặp mòn tróc lớp giả da lộ vải bên trong. Cặp mới đầu năm học có mùi nhựa đặc trưng. Nhiều học sinh dán hình, viết tên lên cặp.
Ở nông thôn, nhiều trẻ đi học bằng túi vải mẹ khâu, hoặc ôm sách vở buộc dây. Trời mưa, sách vở bọc túi ni lông bên trong để khỏi ướt.
Mũ cối, mũ nan, nón lá
Mũ cối (mũ bọc vải xanh hình bán cầu) là loại mũ phổ biến của người miền Bắc nhiều chục năm, và cũng là mũ che nắng đi học của rất nhiều học sinh thập niên 1970–1990. Mũ cối chắc, che nắng tốt, đội mưa không bị nhũn. Nhiều trẻ đội mũ cối của anh chị, rộng quá phải độn giấy bên trong.
Mũ nan (mũ đan bằng tre, nứa mỏng, có khi bọc vải) nhẹ hơn, rẻ hơn. Nón lá là đồ của học sinh nữ, nhất là ở miền Trung và miền Nam, đi kèm tà áo dài trắng ở các trường trung học. Hình ảnh nữ sinh áo dài trắng, nón lá đạp xe qua cầu Trường Tiền (Huế) là hình ảnh kinh điển trong nhiều bức ảnh, bài hát.
Dép nhựa quai hậu
Dép nhựa quai hậu (có quai vòng ra sau gót) giúp dép không tuột khi chạy, khi đạp xe, nên được nhiều trường yêu cầu học sinh đi thay dép lê. Thời bao cấp, dép nhựa trong nước làm ra chưa nhiều kiểu, đôi dép nhựa trắng, nâu hay xanh của học trò thường giống hệt nhau. Dép đứt quai thì mang đi hàn bằng que sắt nung nóng, hoặc buộc dây thép, dùng tiếp.
Dép nhựa đi học hay bị lẫn khi để ngoài cửa lớp (ở những trường bắt cởi dép vào lớp) hoặc khi đi chơi. Nhiều đứa trẻ khắc tên, đánh dấu lên đế dép. Mất dép, đi chân đất về nhà, là một trong những chuyện "tày trời" của tuổi thơ.
Quần áo đi học
- Áo trắng quần xanh: đồng phục phổ biến của học sinh cả nước nhiều chục năm.
- Áo dài trắng: nữ sinh trung học ở miền Nam, miền Trung, sau này phổ biến hơn ở cả miền Bắc.
- Áo may ô, áo cộc tay: mùa hè ở trường làng.
- Áo bông, áo len đan tay: mùa đông miền Bắc, mặc lồng nhiều lớp.
- Quần áo "kế thừa": em mặc lại của anh chị, gấu quần được thả dần qua từng năm.
Đồng phục thống nhất giúp học sinh trông "bằng nhau", nhưng nhìn kỹ vẫn thấy khác: áo trắng mới tinh của bạn này, áo đã ngả vàng vá vai của bạn kia. Nhiều người kể đó là lần đầu họ hiểu về chuyện giàu nghèo.
Đi học bằng gì
Phần lớn học sinh ngày xưa đi bộ tới trường, có khi vài cây số qua đồng, qua đê. Học sinh lớn hơn đi xe đạp — xe đạp là tài sản lớn, nhiều em đi xe của bố mẹ, cao quá phải đạp "chui gióng" (luồn chân qua khung xe). Ở miền Tây, nhiều em đi học bằng xuồng, đò. Trời mưa lội bùn, quần xắn tới gối, dép xách tay.
Góc nhìn hôm nay
Ba lô chống gù, giày thể thao, mũ lưỡi trai và xe đưa đón đã thay đổi hình ảnh đi học. Nhưng một lời khuyên xưa vẫn đúng: cặp sách không nên quá nặng so với cơ thể trẻ — nhiều khuyến cáo y tế đề nghị cặp không quá khoảng 10–15% cân nặng của trẻ để tránh ảnh hưởng tới cột sống. Và nếu nhà còn chiếc cặp giả da khoá bấm hay chiếc mũ cối cũ, lấy ra cho con xem, kể chuyện đạp xe chui gióng tới trường — trẻ con hôm nay thường cười rất to ở đoạn ấy.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh ngày xưa đeo cặp gì?
Học sinh thập niên 1970–1980 hay dùng cặp vải bạt hoặc túi vải tự khâu; thập niên 1980–1990 phổ biến cặp giả da khoá bấm. Ba lô hai quai phổ biến từ thập niên 1990–2000.
Vì sao học sinh phải đi dép quai hậu?
Dép quai hậu giữ chặt gót chân, không tuột khi chạy nhảy hay đạp xe, an toàn hơn dép lê. Nhiều trường yêu cầu học sinh đi dép quai hậu hoặc giày.
Đạp xe chui gióng là gì?
Khi xe đạp quá cao so với người, trẻ con luồn một chân qua khoảng trống dưới khung (gióng) xe để đạp mà không cần ngồi lên yên. Đây là cảnh quen của trẻ con đi xe đạp người lớn ngày xưa.
Cặp sách nặng bao nhiêu là vừa?
Nhiều khuyến cáo y tế cho rằng cặp sách không nên nặng quá khoảng 10–15% cân nặng của trẻ để tránh ảnh hưởng cột sống và vai.
Mũ cối có phải mũ đi học không?
Mũ cối vốn là mũ đội hằng ngày phổ biến ở miền Bắc, và nhiều học sinh thập niên 1970–1990 đội mũ cối đi học vì che nắng mưa tốt, bền. Học sinh nữ ở miền Trung, miền Nam hay đội nón lá.