Cửa hàng mậu dịch là cửa hàng quốc doanh bán hàng hoá theo giá Nhà nước quy định, thường kèm tem phiếu, trong thời kỳ bao cấp; ở nông thôn, vai trò tương tự do hợp tác xã mua bán đảm nhận. Mậu dịch viên — người bán hàng ở cửa hàng mậu dịch — là một hình ảnh đặc trưng của thời ấy, vừa được nể vì nắm trong tay hàng hoá khan hiếm, vừa là đề tài của không ít câu chuyện vui về thái độ "bán hàng như ban phát".
Mậu dịch quốc doanh và hợp tác xã mua bán
| Loại cửa hàng | Ở đâu | Bán gì |
|---|---|---|
| Cửa hàng mậu dịch quốc doanh | Thành phố, thị xã | Thực phẩm, hàng công nghiệp, vải vóc, đồ gia dụng |
| Cửa hàng lương thực | Theo khu vực cư trú | Gạo, mì, bột theo sổ |
| Cửa hàng bách hoá | Trung tâm thành phố | Hàng tổng hợp: quần áo, giày dép, đồ dùng |
| Hợp tác xã mua bán | Xã, thôn | Hàng thiết yếu cho nông dân, thu mua nông sản |
| Cửa hàng phục vụ đối tượng riêng | Một số nơi | Phục vụ theo tiêu chuẩn của từng nhóm đối tượng |
Ở Hà Nội, Bách hoá Tổng hợp (khu vực Tràng Tiền, Hàng Bài) là cửa hàng lớn nhất, nơi người dân tỉnh lên Thủ đô thường ghé để "xem hàng". Bước vào bách hoá, thấy những quầy kính bày phích, ấm, xe đạp, vải, đồng hồ là một trải nghiệm đáng nhớ của nhiều người.
Một buổi mua hàng ở cửa hàng mậu dịch
- Chờ hàng về: nghe tin "hôm nay có thịt", "chiều nay có đậu" từ người quen hoặc tấm bảng trước cửa.
- Xếp hàng: đặt gạch, nón giữ chỗ, chờ cửa hàng mở.
- Đưa tem phiếu và tiền: mậu dịch viên kiểm tra tem, cắt ô tem, ghi sổ.
- Nhận hàng: không được chọn nhiều, nhận phần được bán.
- Kiểm tra: cân lại ở nhà, có khi thiếu lạng, bị lẫn hàng xấu.
Hàng ở cửa hàng mậu dịch có giá thấp hơn nhiều so với giá chợ, nên ai cũng muốn mua đủ phần tiêu chuẩn. Có tem mà cửa hàng hết hàng, phải chờ đợt sau, có khi hết tháng là tem hết hạn.
Mậu dịch viên: nghề "oai" một thời
Làm mậu dịch viên thời bao cấp được coi là công việc tốt: ổn định, gần nguồn hàng. Người bán có thể quyết định ai được mua trước, miếng thịt nào đến tay ai. Vì vậy thái độ của một số mậu dịch viên trở nên nổi tiếng là cửa quyền, lạnh lùng, quát tháo. Những tiểu phẩm hài, truyện ngắn, tranh biếm hoạ thời ấy và cả những năm sau Đổi mới thường lấy hình ảnh này làm đề tài. Câu nói đùa "khách hàng phải chiều người bán" là tiếng cười chua chát của nhiều người.
Nhưng cũng công bằng mà nói, nhiều mậu dịch viên là người lao động bình thường, làm việc vất vả trong điều kiện thiếu hàng, bị kẹt giữa áp lực của người mua và quy định phân phối. Ký ức về họ vì thế có cả hai mặt.
Hợp tác xã mua bán ở nông thôn
Ở nông thôn, hợp tác xã mua bán vừa bán hàng thiết yếu (muối, dầu hoả, vải, xà phòng, nông cụ) vừa thu mua nông sản của nông dân theo giá Nhà nước. Cửa hàng hợp tác xã thường là một gian nhà ở trung tâm xã, gần trụ sở uỷ ban, đông nhất vào những ngày hàng về. Hợp tác xã nông nghiệp (khác với hợp tác xã mua bán) tổ chức sản xuất, chấm công điểm cho xã viên.
Chợ đen và "phe phẩy"
Song song với hệ thống mậu dịch, hàng hoá vẫn được trao đổi ngoài luồng: mua bán lại tem phiếu, bán hàng mua được giá mậu dịch ra ngoài với giá cao hơn, buôn hàng từ nơi này sang nơi khác. Người làm việc này bị gọi là "phe phẩy", "con buôn", và hoạt động này nhiều lúc bị kiểm soát, xử lý. Nhìn lại, các nhà kinh tế cho rằng chính sự tồn tại dai dẳng của thị trường ngoài luồng là một trong những dấu hiệu cho thấy cơ chế cũ cần thay đổi — điều được ghi nhận trong quá trình Đổi mới.
Những món hàng "mơ ước"
- Xe đạp: phải có phiếu mua, có khi bốc thăm trong cơ quan.
- Quạt điện, đài: hàng công nghiệp phân phối hạn chế.
- Phích nước, ấm nhôm: quà cưới quý.
- Vải tốt: vải phin, vải ka ki, vải "tô" (tergal) hiếm.
- Sữa đặc, đường kính: dành cho trẻ nhỏ, người ốm.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều quán cà phê, nhà hàng "phong cách bao cấp" dựng lại không khí cửa hàng mậu dịch với quầy gỗ, tem phiếu, biển hiệu kiểu cũ, phục vụ món ăn thời ấy. Đó là cách vui để thế hệ trẻ biết về một thời kỳ. Nhưng để hiểu thật, không gì bằng nghe chính người trong cuộc kể: hỏi ông bà, bố mẹ về lần đầu mua được chiếc xe đạp, về người mậu dịch viên dễ tính hay khó tính nhất mà họ từng gặp. Những câu chuyện ấy cho thấy đời sống thường ngày phức tạp và nhân hậu hơn mọi lời tóm tắt.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng mậu dịch là gì?
Cửa hàng mậu dịch là cửa hàng quốc doanh bán hàng theo giá Nhà nước quy định, thường kèm tem phiếu, trong thời bao cấp. Đây là kênh phân phối hàng hoá chính ở thành phố thời ấy.
Mậu dịch viên là ai?
Mậu dịch viên là người bán hàng ở cửa hàng mậu dịch. Công việc được coi là ổn định và gần nguồn hàng, nhưng thái độ cửa quyền của một số người đã thành đề tài của nhiều câu chuyện hài.
Hợp tác xã mua bán khác hợp tác xã nông nghiệp thế nào?
Hợp tác xã mua bán bán hàng thiết yếu và thu mua nông sản ở nông thôn. Hợp tác xã nông nghiệp tổ chức sản xuất và chấm công điểm cho xã viên.
Phe phẩy nghĩa là gì?
Phe phẩy là cách gọi dân gian thời bao cấp cho việc buôn bán ngoài luồng, như mua bán lại tem phiếu hoặc bán lại hàng mậu dịch với giá cao hơn.
Bách hoá Tổng hợp Hà Nội ở đâu?
Bách hoá Tổng hợp nằm ở khu vực Tràng Tiền, Hàng Bài gần hồ Hoàn Kiếm, là cửa hàng bách hoá lớn nhất Hà Nội thời bao cấp.