Cách làm đèn ông sao bằng tre và giấy bóng kính kiểu truyền thống

Đèn ông sao là chiếc đèn lồng hình ngôi sao năm cánh, khung bằng nan tre, bọc giấy bóng kính đỏ (hoặc nhiều màu), bên trong cắm nến, gắn vào một cây cán dài để trẻ con rước đi quanh xóm. Trước khi đèn nhựa, đèn điện tràn ngập chợ, đèn ông sao thường do cha, ông tự làm tại nhà, và chiếc đèn tự tay vót nan, dán giấy là thứ nhiều người còn nhớ rõ hơn cả cái bánh nướng.

Đèn ông sao gồm những gì

Cách làm từng bước

1. Vót nan: chọn tre già, chẻ 10 nan dài khoảng 30–40 cm, vót mỏng, đều, nhẵn để không xước tay.
2. Dựng ngôi sao thứ nhất: xếp 5 nan thành hình ngôi sao năm cánh (vẽ sao không nhấc bút), buộc chặt ở 5 đầu bằng chỉ hoặc dây thép mảnh.
3. Dựng ngôi sao thứ hai: làm y hệt.
4. Ghép khối: đặt hai ngôi sao chồng khít lên nhau, buộc 5 đầu cánh lại; dùng 5 nan ngắn chống vào giữa 5 điểm giao bên trong để hai mặt sao phồng ra thành khối.
5. Dán giấy: cắt giấy bóng kính theo từng tam giác, dán lên khung bằng hồ hoặc keo, chừa một ô nhỏ để đặt nến.
6. Trang trí: dán tua giấy màu vào 5 đầu cánh, có thể dán thêm hình trang trí.
7. Gắn đế nến và cán: cố định đế nến ở giữa, buộc đèn vào cán tre.

Khâu khó nhất là buộc ngôi sao cho cân và nan chống cho đều — sao lệch thì đèn méo, nến nghiêng dễ cháy giấy. Ông bố nào làm được đèn ông sao đẹp thường được cả xóm nhờ.

Vì sao giấy bóng kính đỏ

Giấy bóng kính trong suốt nhiều màu cho ánh nến xuyên qua, tạo ánh sáng đỏ ấm. Đỏ là màu của may mắn, lễ hội trong văn hoá Việt. Thời thiếu thốn, giấy bóng kính được mua theo tờ ở các hàng mã như phố Hàng Mã (Hà Nội), dán thật tiết kiệm. Có nhà không có giấy bóng kính thì dùng giấy pơ-luya, giấy dầu thấm mỡ cho trong.

Đèn ông sao và những đèn khác

• Đèn kéo quân: đèn có trục xoay nhờ hơi nóng của nến, bóng hình nhân vật in lên vách giấy — kỳ công hơn nhiều.
• Đèn cá chép, đèn con thỏ, đèn con gà: khung tre uốn hình con vật, bọc giấy màu.
• Đèn lồng xếp: đèn giấy xếp gấp như đàn xếp, rẻ, bán ở chợ.
• Đèn lon sữa bò: đục lỗ lon sữa bò, cắm nến bên trong, buộc dây kéo — đèn của trẻ nghèo, ánh sáng lọt qua lỗ thành hoa văn.

Đèn lon sữa bò đáng nhắc riêng: trẻ con lấy đinh đục quanh vỏ lon những lỗ thành hình hoa, ngôi sao, đặt nến vào, buộc dây kéo lê trên đường hoặc treo lên cán. Đây là chiếc đèn tự làm của rất nhiều đứa trẻ thập niên 1970–1990.

An toàn với nến và giấy

Đèn ông sao dùng nến thật bên trong giấy dễ cháy — đèn bốc cháy giữa đường rước là chuyện thường gặp. Vài nguyên tắc:

• Cố định nến thật chắc ở chính giữa, cách giấy đủ xa.
• Cán đèn đủ dài để đèn cháy không bén vào tay, tóc, quần áo.
• Trẻ nhỏ cầm đèn phải có người lớn đi kèm; không rước đèn nến ở nơi đông đúc, chật chội.
• Có thể thay nến bằng đèn LED nhỏ dùng pin cúc áo — vẫn giữ được ánh sáng đỏ mà an toàn hơn nhiều.
• Vót nan nhẵn, bọc đầu dây thép để không đâm vào tay trẻ.

Đèn ông sao hôm nay

Đèn nhựa chạy pin phát nhạc từng tràn ngập chợ, nhưng những năm gần đây nhiều gia đình và trường học quay lại làm đèn ông sao truyền thống. Phố Hàng Mã ở Hà Nội vẫn bán đèn ông sao tre giấy, và có những nghệ nhân, những làng như làng Báo Đáp (Nam Định cũ) từng nổi tiếng làm đèn ông sao bán khắp miền Bắc.

Làm đèn ông sao cùng con một buổi tối là bài thủ công trọn vẹn: vót, buộc, dán, trang trí, và cuối cùng là khoảnh khắc thắp đèn lên. Trẻ có thể không nhớ chiếc đèn mua ở chợ, nhưng sẽ nhớ chiếc đèn mình cùng bố mẹ làm.