Đổi mới 1986 và đời sống thường ngày: từ tem phiếu tới chợ đầy hàng

Đổi mới là đường lối được Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI (tháng 12 năm 1986) đề ra, chuyển nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp sang kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường. Với đời sống thường ngày, những thay đổi hiện rõ dần từ cuối thập niên 1980: tem phiếu được bãi bỏ, chợ đầy hàng, nông dân làm chủ ruộng khoán, Việt Nam từ thiếu gạo trở thành nước xuất khẩu gạo, xe máy và tivi màu dần vào các gia đình.

Bài này nhìn Đổi mới qua những gì người bình thường thấy trong bữa ăn, trong nhà, ngoài phố.

Mốc thời gian đáng nhớ

Từ tem phiếu tới chợ đầy hàng

Thay đổi dễ thấy nhất với người dân thành phố là cửa hàng và chợ. Khi tem phiếu được bỏ và hàng hoá được mua bán tự do, các quầy mậu dịch vắng dần, chợ và cửa hàng tư nhân đông lên. Người ta không còn xếp hàng từ sáng sớm để mua thịt; thịt cá bày đầy chợ, chỉ cần có tiền. Giai đoạn chuyển đổi cũng có lúc giá cả tăng nhanh, nhiều gia đình phải thích nghi lại cách chi tiêu.

Nông thôn: khoán và hạt gạo

Ở nông thôn, chính sách khoán cho phép hộ nông dân nhận ruộng, tự quyết định sản xuất và hưởng phần lớn sản lượng vượt mức. Người nông dân hăng hái hơn, năng suất lúa tăng. Từ một nước phải nhập lương thực, Việt Nam bắt đầu xuất khẩu gạo từ năm 1989 và sau đó trở thành một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới. Với mâm cơm gia đình, điều này có nghĩa là bát cơm trắng không còn phải độn khoai, sắn.

Trong nhà thay đổi thế nào

• Xe máy: Honda Cub, Dream, các xe Đông Âu, sau này xe Trung Quốc giá rẻ, dần thay xe đạp.
• Tivi màu, đầu video: thay tivi đen trắng, giải trí phong phú hơn.
• Tủ lạnh, nồi cơm điện, quạt: dần có mặt trong nhiều gia đình thành phố.
• Nhà ở: người dân được xây, sửa nhà; nhà ống mọc lên, khu tập thể được cơi nới.
• Quần áo: quần áo may sẵn, vải nhiều màu, thời trang đa dạng hơn.

Ngoài phố: kinh tế hộ và hàng quán

Hàng quán, cửa hàng gia đình mọc lên khắp phố. Nhà mặt đường mở cửa hàng ở tầng trệt, buôn bán nhỏ không còn bị coi là "phe phẩy". Những nghề xưa như sửa xe, may đo, bán hàng ăn phát triển thành kinh tế hộ. Nhiều người từng làm ở xí nghiệp quốc doanh chuyển sang buôn bán, mở xưởng nhỏ.

Cuộc sống không chỉ có màu hồng: thất nghiệp ở một số xí nghiệp, phân hoá giàu nghèo, áp lực thích nghi với cơ chế mới là những khó khăn mà nhiều gia đình trải qua trong thập niên 1990. Ký ức về giai đoạn này vì vậy cũng đa dạng.

Những thứ còn lại từ thời bao cấp

Dù đời sống thay đổi nhanh, nhiều thói quen của thời bao cấp vẫn còn trong các gia đình: tiết kiệm, giữ đồ cũ, trồng rau ban công, mang cơm đi làm, quý từng hạt gạo. Người lớn tuổi hay nhắc con cháu "ngày xưa có mà ăn đâu" — câu nói khiến người trẻ đôi khi khó chịu, nhưng phía sau là cả một thời kỳ sống thật.

Góc nhìn hôm nay

Muốn hiểu thêm về giai đoạn này, có thể xem tư liệu ở các bảo tàng (như các triển lãm về thời bao cấp của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam), đọc sách lịch sử kinh tế, hồi ký, và nghe chính người trong gia đình kể. Một cách vui để bắt đầu: hỏi ông bà món đồ đầu tiên nhà mình mua được sau khi "đổi mới" là gì — chiếc xe máy, chiếc tivi màu hay chiếc tủ lạnh — và mua năm nào. Câu trả lời thường mở ra cả một buổi tối chuyện.

Đồ vật kể chuyện Đổi mới

Nhiều gia đình nhớ Đổi mới qua đồ vật hơn là qua văn bản. Chiếc tivi màu đầu tiên đặt trang trọng ở gian giữa, cả xóm sang xem. Chiếc xe máy cũ mua lại, cả nhà ra cửa đón. Chiếc tủ lạnh làm đá bán cho trẻ con trong ngõ. Bộ quần áo may sẵn đầu tiên mua ở chợ chứ không phải may theo phiếu vải. Mỗi món ấy là một mốc nhỏ trong lịch sử của chính gia đình, và gom lại thì thành bức tranh đời sống của cả một đất nước trong vài chục năm.