Ô ăn quan: luật chơi, bàn chơi 10 ô dân 2 ô quan và cách tính quân

Ô ăn quan là môn chơi dân gian cho hai người, bàn chơi là một hình chữ nhật vẽ trên đất chia mười ô dân và hai ô quan hình bán nguyệt ở hai đầu. Mỗi ô dân có năm quân (sỏi, hạt, viên đá nhỏ), mỗi ô quan có một quân to. Người chơi lần lượt bốc quân rải từng ô, ăn quân khi gặp ô trống, ai ăn được nhiều hơn khi hết quan là thắng. Chỉ cần mấy hòn sỏi và một mảnh sân, nó đã nuôi lớn trí tính toán của rất nhiều thế hệ trẻ con Việt.

Bàn chơi và quân

Số quân trong ô quan có nơi tính một quan bằng mười quân dân, có nơi bằng năm — luật mỗi vùng mỗi khác, người chơi thoả thuận trước. Bàn chơi vẽ bằng que, gạch non hay phấn trên sân gạch, sân đất, có khi khoét lỗ trên tấm gỗ.

Cách chơi cơ bản

1. Bắt đầu: hai người ngồi đối diện, mỗi người sở hữu năm ô dân phía mình.
2. Đi quân: đến lượt, người chơi chọn một ô dân phía mình còn quân, bốc hết quân trong ô đó, rải lần lượt mỗi ô một quân theo chiều mình chọn (xuôi hoặc ngược).
3. Rải tiếp: rải hết quân mà ô kế tiếp còn quân thì bốc ô đó rải tiếp theo cùng chiều.
4. Ăn quân: nếu ô kế tiếp là ô trống, và ô sau nó có quân, người chơi được ăn hết quân ô đó. Nếu sau đó lại một ô trống rồi một ô có quân thì ăn tiếp ("ăn liên tiếp").
5. Mất lượt: nếu rải hết mà gặp hai ô trống liền nhau, hoặc gặp ô quan, thì dừng, đến lượt đối phương.
6. Hết quân bên mình: nếu đến lượt mà năm ô phía mình đều trống, phải lấy quân đã ăn rải mỗi ô một quân để chơi tiếp; không đủ thì vay đối phương.
7. Kết thúc: khi cả hai ô quan đều đã bị ăn, ván kết thúc; các quân còn lại trên ô dân phía ai thì thuộc về người đó. Ai nhiều quân hơn thắng.

Một số vùng còn có luật "quan non" (không được ăn quan khi ô quan còn ít quân dân), luật về hướng rải, cách tính điểm quan. Không có một bộ luật thống nhất toàn quốc — đó là đặc trưng của đồ chơi dân gian.

Ô ăn quan dạy trẻ điều gì

Bề ngoài là mấy hòn sỏi, nhưng ô ăn quan đòi hỏi tính toán thật sự. Muốn ăn quân, người chơi phải đếm trước: bốc ô này có bao nhiêu quân, rải xuôi hay ngược sẽ dừng ở đâu, có gặp ô trống không. Người giỏi tính được nhiều bước, còn biết "để dành" ô nhiều quân. Các nhà giáo dục thường nhắc ô ăn quan như một cách rèn khả năng đếm, cộng nhẩm, lập kế hoạch và kiên nhẫn ở trẻ.

Họ hàng trên khắp thế giới

Ô ăn quan thuộc một họ lớn mà các nhà nghiên cứu gọi chung là mancala — những môn chơi "gieo hạt" trên bàn có nhiều hố, rải quân lần lượt và ăn quân. Mancala có mặt ở châu Phi (oware, bao), Trung Đông, Nam Á, Đông Nam Á (congkak ở Malaysia, Indonesia; sungka ở Philippines). Một số bàn mancala khắc trên đá được các nhà khảo cổ cho là có niên đại rất cổ, dù việc định tuổi còn tranh luận. Ô ăn quan là phiên bản riêng của người Việt, với ô quan đặc trưng.

Ô ăn quan trong ký ức

Ở làng quê, bàn ô ăn quan có thể vẽ ở bất cứ đâu: sân đình, gốc đa, hiên nhà, sân trường. Quân là sỏi nhặt ở bờ ao, hạt nhãn, hạt mít, vỏ ốc, quân quan là hòn đá to và đẹp nhất mà ai cũng muốn giữ. Bé gái chơi nhiều hơn bé trai, thường ngồi xổm cả buổi trưa. Tiếng đếm "một, hai, ba…" và tiếng reo khi ăn được quan là âm thanh quen của những trưa hè.

Góc nhìn hôm nay

Ô ăn quan được nhiều trường mầm non, tiểu học và các bảo tàng đưa vào hoạt động trải nghiệm. Có bộ ô ăn quan bằng gỗ bán ở cửa hàng đồ chơi giáo dục, cũng có ứng dụng điện thoại mô phỏng. Nhưng cách đơn giản nhất vẫn như xưa: một viên phấn, vài chục viên sỏi hay hạt đỗ, và một người lớn kiên nhẫn.

Lưu ý cho trẻ nhỏ: sỏi, hạt nhỏ dễ gây hóc với trẻ dưới ba tuổi — dùng quân to (nắp chai, viên gỗ) hoặc luôn có người lớn ngồi cùng.