Quà vặt cổng trường thập niên 1990 là một thế giới nhỏ đầy màu sắc: bim bim gói nilon, ô mai que, kẹo cao su có hình dán, thịt bò khô giả làm từ bột, kẹo me, kẹo dồi, nước ngọt đóng túi, xôi xéo, bánh mì pa-tê, cóc ổi dầm. Phần lớn rẻ, nhiều màu, ít ai biết nguồn gốc — và đó là thứ khiến thế hệ 8x, 9x vừa nhớ vừa giật mình khi nghĩ lại.
Bối cảnh: khi hàng hoá bắt đầu tràn về
Sau Đổi mới 1986, đến thập niên 1990, hàng hoá tiêu dùng ở Việt Nam đa dạng nhanh chóng. Bánh kẹo công nghiệp trong nước bắt đầu nhiều lên, hàng Trung Quốc qua đường biên giới phía Bắc tràn vào chợ, hàng Thái Lan có mặt ở các thành phố lớn. Trẻ con lần đầu có tiền tiêu vặt nhỏ, và cổng trường trở thành một "khu chợ" mini lúc tan học.
Những món "huyền thoại"
| Món | Mô tả | Vì sao nhớ |
|---|---|---|
| Bim bim (snack) gói nhỏ | Snack ngô, khoai, tôm, có khi kèm đồ chơi nhựa nhỏ trong gói | Rẻ, giòn, mặn, có quà tặng kèm |
| Ô mai que, ô mai bột | Ô mai rẻ tiền bọc giấy, ô mai bột chấm que | Chua cay, ngậm được lâu |
| Kẹo cao su có hình dán | Kẹo cao su gói kèm hình xăm dán tạm hoặc tờ truyện tranh nhỏ | Sưu tầm, khoe với bạn |
| "Bò khô" giấy | Miếng bột tẩm ớt màu đỏ, gói giấy, giả làm thịt bò khô | Cay, mặn, rẻ |
| Kẹo me, kẹo dồi | Kẹo me chua ngọt; kẹo dồi hình ống, nhiều màu | Màu sắc bắt mắt |
| Nước ngọt túi nilon, sữa đậu nành | Nước ngọt có màu đóng túi, buộc dây, cắm ống hút | Mát, rẻ |
| Kem mút, kem que | Bán trong thùng xốp ở cổng trường | Mùa hè |
| Xôi, bánh mì, bánh giò | Bữa sáng mua vội trước giờ vào lớp | No, nóng |
Bim bim và đồ chơi trong gói
Gói bim bim thập niên 1990 thường có một món đồ chơi nhỏ bên trong: con quay nhựa, nhẫn nhựa, hình nhân vật hoạt hình, thẻ hình. Trẻ con mua bim bim không hẳn để ăn mà để "bóc quà". Những bộ thẻ hình, hình dán nhân vật hoạt hình Nhật Bản, phim Trung Quốc được sưu tầm, trao đổi, khoe nhau trong lớp. Cách tiếp thị "tặng kèm" này về sau bị nhiều phụ huynh phê phán vì khuyến khích trẻ ăn đồ ăn vặt nhiều muối, nhiều chất béo.
Kẹo cao su và truyện tranh nhỏ
Kẹo cao su thời ấy có loại gói kèm một mẩu truyện tranh nhỏ, có loại kèm hình xăm dán. Trẻ con nhai kẹo, dán hình lên tay, lên cặp. Kẹo cao su cũng là "vật cấm" ở nhiều trường: thầy cô sợ học sinh nhai trong giờ, dính bã lên bàn ghế, tóc bạn. Bị bắt nhai kẹo trong lớp là một kiểu "tội" mà nhiều người còn nhớ.
Bữa sáng ở cổng trường
Không chỉ có quà vặt. Cổng trường buổi sáng là nơi bán xôi (xôi xéo, xôi lạc, xôi gấc), bánh mì pa-tê, bánh giò, bánh chưng rán, sữa đậu nành nóng. Học sinh đi muộn mua vội một gói xôi, ăn trên đường vào lớp hoặc giấu trong ngăn bàn. Ở miền Nam là bánh mì, xôi mặn, bánh bao, hủ tiếu; ở miền Trung là bánh căn, bánh bèo, xôi.
Phía sau màu sắc: chuyện an toàn
Nhìn lại, nhiều món quà vặt cổng trường thời đó có chất lượng đáng ngờ: phẩm màu công nghiệp, đường hoá học (saccharin, cyclamate dùng quá mức), hương liệu không rõ nguồn gốc, bao bì không nhãn. Báo chí nhiều lần cảnh báo về "quà vặt bẩn" ở cổng trường, và đến nay vấn đề vẫn chưa hết — chỉ đổi sang các món mới như que cay, xúc xích chiên, trà sữa không nhãn.
- Món màu quá sặc sỡ, nhuộm màu ra tay, ra lưỡi: dấu hiệu phẩm màu công nghiệp.
- Gói không có tên nhà sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng: không nên mua.
- Vị ngọt gắt, đắng hậu: có thể dùng đường hoá học quá liều.
- Nước ngọt túi, đá không rõ nguồn: nguy cơ tiêu chảy.
Vì sao ta vẫn nhớ những món "không lành mạnh" ấy
Các nhà tâm lý học giải thích rằng ký ức tuổi thơ gắn với cảm xúc mạnh — được tự chọn, tự tiêu tiền lần đầu, được chia sẻ với bạn bè — nên vị của món ăn được nhớ kỹ hơn. Món quà vặt rẻ tiền ở cổng trường là lần đầu nhiều đứa trẻ có quyền tự quyết. Hoài niệm vì thế không nằm ở chiếc bim bim mà ở cảm giác tự do của tuổi lên mười.
Góc nhìn hôm nay
Có những món cổng trường xưa nay đã thành "đồ hoài cổ" bán trên mạng: kẹo dồi, kẹo me, bim bim kiểu cũ. Mua lại một gói cho vui thì được, nhưng nên kiểm tra nhãn mác. Với con mình, cách tốt nhất không phải cấm tuyệt đối mà là cùng con đọc nhãn, chọn món có nguồn gốc rõ ràng, và kể cho con nghe chuyện bố mẹ ngày xưa từng mua gì — kèm cả chuyện có lần ăn xong bị đau bụng.
Câu hỏi thường gặp
Quà vặt cổng trường thập niên 90 có những gì?
Phổ biến là bim bim có đồ chơi tặng kèm, ô mai que, kẹo cao su có hình dán, "bò khô" giấy, kẹo me, kẹo dồi, nước ngọt túi, kem mút. Buổi sáng có xôi, bánh mì, bánh giò.
"Bò khô giấy" làm bằng gì?
Đó là miếng bột tẩm gia vị ớt, nhuộm màu đỏ, gói giấy để giống thịt bò khô. Thực chất không có thịt bò và thường không rõ nguồn gốc.
Vì sao quà vặt cổng trường hay bị cảnh báo?
Nhiều món dùng phẩm màu công nghiệp, đường hoá học quá mức, hương liệu không rõ nguồn gốc và không có nhãn mác. Ăn nhiều có thể gây ngộ độc, đau bụng, ảnh hưởng sức khoẻ lâu dài.
Làm sao chọn quà vặt an toàn cho trẻ?
Chọn món có tên nhà sản xuất, ngày sản xuất, hạn dùng rõ ràng, màu sắc tự nhiên. Cùng con đọc nhãn là cách dạy con tự chọn.
Vì sao ta nhớ đồ ăn vặt tuổi thơ?
Ký ức tuổi thơ gắn với cảm xúc mạnh như lần đầu tự tiêu tiền, chia sẻ với bạn bè, nên vị món ăn được nhớ lâu. Hoài niệm thường là nhớ cảm giác hơn là nhớ món ăn.