Sách giáo khoa cũ là những cuốn sách học được truyền từ anh chị sang em, bọc bìa cẩn thận, có khi dùng tới bốn năm lượt học sinh. Trong đó có những bài học thuộc lòng mà nhiều người lớn tuổi vẫn đọc vanh vách sau mấy chục năm — từ "Quốc văn giáo khoa thư" thời đầu thế kỷ 20 tới những bài tập đọc, bài thơ trong sách tiếng Việt những thập niên sau. Sách giáo khoa cũ vì thế không chỉ là sách, mà là một phần ký ức chung của từng thế hệ.
Quốc văn giáo khoa thư
"Quốc văn giáo khoa thư" là bộ sách tập đọc dùng ở các lớp tiểu học thời Pháp thuộc, được biên soạn bởi nhóm tác giả Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc, Đỗ Thận, xuất bản lần đầu vào thập niên 1920–1930. Sách gồm những bài đọc ngắn, giản dị về gia đình, lễ phép, quê hương, công việc đồng áng, đi kèm tranh minh hoạ và câu hỏi. Nhiều bài trở thành kinh điển trong ký ức người học: bài về hiếu thảo với cha mẹ, bài về nhà quê, bài về lòng biết ơn.
Sau này bộ sách được tái bản nhiều lần và đến nay vẫn được nhiều người tìm đọc lại, coi như một tư liệu về cách dạy đạo đức, ngôn ngữ cho trẻ em thời trước.
Sách truyền tay: một cuốn, nhiều đời học sinh
| Thói quen | Vì sao |
|---|---|
| Bọc sách kỹ, không viết vẽ vào sách | Để cuối năm còn chuyển cho em hoặc bán lại |
| Mua sách cũ đầu năm học | Sách mới đắt, có khi khan hiếm |
| Mượn sách của bạn cùng xóm | Nhà không đủ tiền mua cả bộ |
| Chép tay bài học | Không có sách thì chép lại từ sách của bạn |
| Ghi tên chủ cũ ở trang đầu | Một cuốn sách có khi ghi ba, bốn tên học sinh |
Ở nhiều nơi, các chợ sách cũ đầu năm học rất đông: chợ sách cũ ở Hà Nội, các sạp sách cũ ở TP.HCM, nơi phụ huynh tìm mua sách giáo khoa cũ cho con. Những cuốn sách có trang ố vàng, mép quăn, gáy dán băng dính, nhưng vẫn học được.
Học thuộc lòng: phương pháp của nhiều thế hệ
Học thuộc lòng là cách học phổ biến trong giáo dục truyền thống Việt Nam, từ lớp học thầy đồ tới trường phổ thông. Học sinh đọc to, nhẩm đi nhẩm lại bài thơ, bài văn, công thức, quy tắc chính tả. Giờ kiểm tra miệng đầu tiết, thầy cô gọi lên đọc thuộc bài là khoảnh khắc nhiều người còn nhớ cảm giác hồi hộp.
Những gì thường phải thuộc
- Bảng cửu chương — thuộc từ lớp hai, lớp ba, đọc vanh vách cả khi đã già.
- Các bài thơ trong sách tiếng Việt, văn học.
- Quy tắc chính tả: viết "gh, ngh" trước i, e, ê.
- Ngày tháng, sự kiện lịch sử.
- Định nghĩa, công thức toán, lý.
Học thuộc lòng có giá trị thật: rèn trí nhớ, giữ được vốn văn chương, giúp làm toán nhanh nhờ thuộc cửu chương. Nhưng học thuộc mà không hiểu thì dễ quên và khó vận dụng. Giáo dục hôm nay cân bằng giữa thuộc và hiểu, khuyến khích học sinh diễn đạt bằng lời của mình.
Vì sao ta nhớ bài học thuộc lòng lâu đến vậy
Những gì học thuộc thời thơ ấu, nhất là thơ có vần, nhịp, thường được nhớ rất lâu. Các nhà tâm lý học giải thích: lặp lại nhiều lần, đọc to thành tiếng, gắn với nhịp điệu và cảm xúc (sợ bị gọi lên bảng, vui khi được khen) là những yếu tố giúp ký ức "bám rễ". Đó cũng là lý do người già có thể quên chuyện hôm qua nhưng vẫn đọc trôi chảy bài thơ học từ năm lớp ba.
Những bài học thành ký ức chung
Mỗi thế hệ có những bài học "kinh điển" riêng, tuỳ bộ sách được dùng. Có những bài thơ về mẹ, về quê hương, về con trâu, về mùa xuân, về cây tre; những bài tập đọc về lòng dũng cảm, về chăm học, về bạn bè. Trong các buổi họp lớp, chỉ cần một người đọc câu đầu, cả lớp có thể đọc tiếp. Đó là thứ "mật mã" chung của những người cùng học một bộ sách.
Giữ sách giáo khoa cũ
- Cất trong hộp khô, có túi hút ẩm, tránh mối mọt.
- Sách gáy bong nên để nằm, không dựng đứng.
- Scan hoặc chụp những trang có ghi chú, chữ của bố mẹ, ông bà.
- Không phơi nắng trực tiếp — giấy cũ giòn, phai màu.
- Một số thư viện, bảo tàng giáo dục nhận sưu tầm sách giáo khoa cũ — có thể liên hệ nếu muốn hiến tặng.
Góc nhìn hôm nay
Mở cuốn sách tiếng Việt cũ của bố mẹ cùng con, so sánh với sách của con hôm nay, là một buổi học lịch sử nhỏ: tranh minh hoạ khác, bài học khác, nhưng nhiều giá trị vẫn giống nhau. Thử thách vui cho cả nhà: ông bà đọc một bài thơ thuộc từ thời đi học, bố mẹ đọc một bài, con đọc một bài. Ba thế hệ, ba bài thơ — một cách giữ ký ức mà không cần thiết bị gì.
Câu hỏi thường gặp
Quốc văn giáo khoa thư là sách gì?
Đó là bộ sách tập đọc tiểu học thời Pháp thuộc do Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình Phúc, Đỗ Thận biên soạn, gồm những bài đọc ngắn về gia đình, lễ phép, quê hương. Sách vẫn được tái bản và tìm đọc.
Vì sao ngày xưa sách giáo khoa được truyền tay?
Sách mới đắt và có khi khan hiếm, nên gia đình giữ sách để em dùng lại, hoặc mua bán sách cũ đầu năm học. Một cuốn sách có thể qua nhiều lượt học sinh.
Học thuộc lòng có tốt không?
Học thuộc giúp rèn trí nhớ, giữ vốn văn chương và làm toán nhanh nhờ thuộc cửu chương. Nhưng cần kết hợp với hiểu bài để nhớ lâu và vận dụng được.
Vì sao người già nhớ bài thơ học từ nhỏ?
Thơ có vần nhịp, được lặp lại nhiều lần, đọc to và gắn với cảm xúc thời đi học, nên ký ức bền vững hơn nhiều so với ký ức mới.
Mua sách giáo khoa cũ ở đâu?
Có thể tìm ở các chợ sách cũ, sạp sách cũ ở Hà Nội, TP.HCM, các nhóm trao đổi sách trên mạng hoặc hỏi lại anh chị khoá trước trong trường.