Thời bao cấp, chiếc xe đạp — nhất là xe Phượng Hoàng nhập từ Trung Quốc hay xe Thống Nhất sản xuất trong nước — là một trong những tài sản lớn nhất của một gia đình thành phố, ngang hàng với chiếc đồng hồ đeo tay, chiếc đài và chiếc máy khâu. Xe phải mua bằng phiếu hoặc tích góp nhiều năm, phải đăng ký và đeo biển số, được giữ gìn, khoá kỹ và truyền lại cho con cái.
"Bộ tài sản" của một gia đình
Người sống qua thời bao cấp hay nhắc tới những món đồ được coi là "của", là dấu hiệu một gia đình có cuộc sống ổn định:
| Món đồ | Thương hiệu quen | Vì sao quý |
|---|---|---|
| Xe đạp | Phượng Hoàng, Vĩnh Cửu, Thống Nhất, xe Liên Xô, Peugeot cũ | Phương tiện đi lại chính, mua bằng phiếu |
| Đồng hồ đeo tay | Poljot, Pobeda, Orient | Đắt, ít người có |
| Đài (radio) | Đài Liên Xô, Trung Quốc, sau là National, Sony | Nguồn tin tức, giải trí |
| Máy khâu | Máy khâu Liên Xô, Trung Quốc (Con Bướm) | May vá cho cả nhà, có khi làm thêm |
| Quạt điện | Điện cơ Thống Nhất, quạt Liên Xô | Hàng phân phối hạn chế |
Không phải nhà nào cũng có đủ những món này; có được một hai món đã là "khá". Trong các đám cưới, nhà trai hay nhà gái có xe đạp, máy khâu là chuyện được cả xóm biết.
Phượng Hoàng, Vĩnh Cửu, Thống Nhất
Xe đạp Phượng Hoàng (Phoenix) và Vĩnh Cửu (Forever) của Trung Quốc được nhập khẩu và phân phối ở miền Bắc, có dáng khung chắc, sơn đen bóng, chạy bền. Xe Phượng Hoàng "nữ" (khung thấp, có giỏ) và "nam" (khung ngang) đều được ưa chuộng. Xe Thống Nhất do nhà máy trong nước ở Hà Nội sản xuất, là niềm tự hào của ngành cơ khí. Ở miền Nam trước 1975, xe Peugeot, xe Pháp và Nhật phổ biến hơn.
Một chiếc xe đạp "xịn" có đủ chuông, đèn dinamo (đèn chạy bằng máy phát gắn vào bánh xe), chắn bùn, giá đèo hàng, khoá càng. Chủ xe chăm chút như chăm con: lau dầu, bọc yên, quấn tay lái.
Đăng ký và biển số xe đạp
Thời ấy, xe đạp phải đăng ký với cơ quan công an và có biển số gắn sau xe, giống như xe máy ngày nay. Mua bán, sang tên xe phải làm thủ tục. Mất xe là chuyện lớn: báo công an, đi tìm khắp chợ đồ cũ. Trộm xe đạp, tháo trộm bộ phận (yên, đèn, săm lốp) là nỗi lo thường trực, nên nhà nào cũng có khoá xích, khoá càng, và xe để trong nhà ban đêm.
Xe đạp trong đời sống hằng ngày
- Đi làm: dòng xe đạp giờ tan tầm kín đường, tiếng chuông kính coong khắp phố.
- Chở cả nhà: bố đạp, mẹ ngồi sau bế em, con lớn ngồi đằng trước trên ghế mây gắn vào khung.
- Chở hàng: xe thồ chở gạo, củi, rau, cả lợn con ra chợ.
- Hẹn hò: đạp xe đèo nhau dạo hồ Gươm, hồ Tây là cuộc hẹn của nhiều cặp đôi.
- Đi xa: có người đạp xe hàng trăm cây số về quê, đi thăm người thân.
Khi xe máy đến
Từ cuối thập niên 1980 và nhất là thập niên 1990, xe máy (Honda Cub, Dream, các xe Đông Âu như Simson, Babetta, Jawa) dần thay xe đạp ở thành phố. Chiếc xe máy trở thành "tài sản lớn" mới. Xe đạp Phượng Hoàng cũ được cất ở góc nhà, bán đồng nát hoặc cho họ hàng ở quê. Gần đây, xe đạp Phượng Hoàng cũ lại được giới trẻ săn lùng, phục chế, sơn lại làm xe đi dạo, xe chụp ảnh, xe bán hàng hoa rong ở Hà Nội.
Góc nhìn hôm nay
Nếu nhà còn chiếc Phượng Hoàng hay Thống Nhất của ông bà, có thể mang tới thợ xe đạp lâu năm phục chế: thay săm lốp, tra dầu, sơn lại khung, giữ nguyên chi tiết gốc. Chiếc xe ấy vẫn chạy được, và đạp nó một vòng quanh hồ cùng con cháu là cách giữ ký ức sống động nhất. Kể cho con nghe chuyện cả nhà bốn người trên một chiếc xe đạp — trẻ con hôm nay khó mà tưởng tượng được.
Có được một chiếc xe: tích góp, phiếu và bốc thăm
Mua một chiếc xe đạp mới thời bao cấp không đơn giản là có tiền. Ở nhiều cơ quan, xí nghiệp, xe đạp được phân phối theo phiếu, số lượng ít, nên phải xét duyệt hoặc bốc thăm trong tập thể; người được bốc trúng mừng như trúng thưởng. Người không có phiếu thì mua lại xe cũ ở chợ, hoặc mua giá cao ngoài luồng. Nhiều gia đình tích góp lương nhiều tháng, có khi nhiều năm, hoặc nhờ người thân đi công tác, lao động ở nước ngoài gửi về. Chính vì khó có được như vậy mà chiếc xe đạp được giữ kỹ: phủ áo mưa khi trời mưa, lau chùi mỗi tối, không cho trẻ con nghịch, và nhiều chiếc theo chủ suốt mấy chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Xe đạp Phượng Hoàng của nước nào?
Xe đạp Phượng Hoàng (Phoenix) là xe của Trung Quốc, được nhập khẩu và rất phổ biến ở miền Bắc Việt Nam thời bao cấp.
Xe đạp Thống Nhất sản xuất ở đâu?
Xe đạp Thống Nhất do nhà máy trong nước ở Hà Nội sản xuất, là thương hiệu xe đạp Việt Nam quen thuộc từ thời bao cấp tới nay.
Thời bao cấp xe đạp có phải đăng ký không?
Có. Xe đạp phải đăng ký với cơ quan công an và gắn biển số, mua bán phải sang tên như tài sản lớn.
Đèn dinamo xe đạp là gì?
Đèn dinamo dùng một máy phát điện nhỏ tì vào bánh xe; khi xe chạy, máy quay phát điện cho đèn sáng, không cần pin.
Xe đạp cũ Phượng Hoàng còn giá trị không?
Nhiều người sưu tầm và giới trẻ thích phục chế xe Phượng Hoàng cũ làm xe đi dạo, xe chụp ảnh. Giá trị phụ thuộc tình trạng và độ nguyên bản của xe.